माझा आजचा विचार वैयक्तिक विचार साधना

श्लोक ५ वा

मना पापसंकल्प सोडूनि द्यावा l
मना सत्यसंकल्प जीवि धरावा l
मना कल्पना ते नको विषयांची l
विकारे घडे हो जनी सर्व ची ची l l ५ l l

ह्या श्लोकात समर्थ मनाला सांगताहेत की तू वाईट किंवा पापी विचारांचा त्याग कर आणि केवळ चांगल्या विचारांना आपल्या हृदयात स्थान दे.
कारण समर्थ सांगतात की जर विचारांचे बीजच वाईट असेल तर कृतीही आपोआप वाईटच घडणार. म्हणूनच पापविचारांचा त्याग करून सत्याची कास धरणे चांगले. त्यासाठी उगीच भौतिक सुखाच्या विषयांमगे न लागणे चांगले , कारण मनातील विकारांमुळे आपल्याहातून कधीतरी समाजाला अमान्य असं काही घडलं तर आपली निंदा होईल. म्हणून मन निर्मळ ठेवावे. म्हणजेच आयुष्यात चुकीचा मार्ग धरला तर समाजात निंदा होते आणि सत्याचा मार्ग धरला की लोक आपले होतात, मनाला आणखीन काय हवे असते हो, आपल्याला समाधान देणारे आणि आपले मानणारे आपले लोक, बरोबर ना !

नको रे मना क्रोध हा खेदकारी l
नको रे मना काम नानाविकारी l
नको रे मना लोभ हा अंगिकरू l
नको रे मना मत्सरू दंभ भारू l l ६ l l

ह्या श्लोकात आपल्याला समर्थ षड् रिपूंपासून दूर राहण्याचा मोलाचा सल्ला देत आहेत. अधःपतन घडवणाऱ्या ह्या गोष्टींमगे आपण जाऊ नये असे समर्थ सांगताहेत . राग, वासना, लालच, हेवा, खोटेपणा आणि मोठेपणा ह्या गोष्टी आपल्या सुख शांतीचा नाश करतात तेव्हा मनाला त्या सर्वांपसून दूर राहायला समर्थ सांगत आहेत.
बघा ना एखादी गोष्ट जरी आपल्या मनाविरुद्ध झाली की आपल्याला राग येतो किंवा हवी हवी असलेली गोष्ट मिळाली नाही तर वाईट वाटतेच पण दुसऱ्याला मिळाली तर असूया निर्माण होते मग त्या व्यक्ति विषयी द्वेष निर्माण होतो. आणि आपण उगीच मोठेपणा मिरवायच्या नादात खोटेपणा करू लागतो, परंतु ह्या साऱ्यामुळे नुकसान आपलेच होते , मन दुःखी होते आणि साध्य काहीच होत नाही.

भाग १ — जे मला मिळाले, आणि जे पुढे गेले

लोकमान्य आळी, चरई, ठाणे

पॉडकास्ट ऐका: आपटे वाड्यातली पळी — जे मला मिळाले, आणि जे पुढे गेले

माझ्या आठवणींची सुरुवात एका छोट्या घरातून होते. लोकमान्य आळी, चरई, ठाणे — आपटे वाडा. बाबांनी नुकतेच घेतलेले छोटेसे नवीन घर. मी तीन-चार वर्षांचा असेन. त्या घराच्या भिंतीत माझ्या बालपणीच्या असंख्य आठवणी आहे. आणि त्या सर्वमध्ये एक ठळक आठवण आहे — ऑगस्ट महिन्यातल्या सत्यनारायण पूजेची.

दर ऑगस्ट, वीस-पंचवीस वर्षे

आमच्या घरात सत्यनारायणाची पूजा हा वार्षिक कार्यक्रम होता. दर ऑगस्ट महिन्यात. सलग वीस-पंचवीस वर्षे. आदल्या दिवसापासून घरात लगबग सुरू व्हायची. आई पहाटे लवकर उठून सर्व तयारी करीत असे मुख्य पदार्थ – सव्वा मापाने रवा, तूप, साखर, दूध यांचा शिरा – जो प्रसाद म्हणून केलेल्याची चव दिव्य पदार्थ खालल्यासारखी कायमची जिभेवर राहते. बाबा चौरंग मांडायचे, तांब्यावर आंब्याचा डहाळा ठेवायचे.

आणि मी बाजूला बसून बघत असे.

काय बोलले जाते आहे ते कळत नव्हते. “श्रीमद् भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया…” — हे शब्द माझ्यासाठी नुसता नाद होता. अर्थ नव्हता.

पण त्या नादात काहीतरी होते. आई-बाबांचा आवाज त्या दिवशी वेगळा वाटायचा — जास्त शांत, जास्त खोल. जणू ते कोणाशी तरी बोलत आहेत, आणि ते कोणीतरी खरोखर ऐकते आहे. गुरुजी येऊन पूजा करवून घेत असत. कथा वाचली जायची. साधुवाणी, कलावती, अंगध्वज राजा. मला ती परिकथेसारखी वाटायची.

आणि शेवटी प्रसाद — तो शिरा. आजही त्याचा वास आठवला की आपटे वाड्यातले ते संपूर्ण दृश्य जसेच्या तसे समोर उभे राहते.

त्या वयात मला एकच गोष्ट पक्की कळली होती — या दिवशी आपल्या घरात काहीतरी पवित्र घडते आहे.

मुंज, आणि हातात आलेली पळी

मी दहा वर्षांचा असताना माझी मुंज झाली. आणि त्यानंतरच्या पूजेत बाबांनी माझ्या हातात पळी, भांडे आणि ताम्हण दिले. तो क्षण किती मोठा होता, हे तेव्हा कळले नव्हते. आज कळते. कारण त्या क्षणी नुसती भांडी हातात आली नव्हती — एक जबाबदारी हस्तांतरित झाली होती. आणि सोबत एक भीतीही आली: आपण चुकलो तर?

आई बाजूला बसून सांगत राहायचे.

“आता गंध लाव.”

“आता तुळशीपत्र.”

“अरे, ते डाव्या हाताने नाही.”

चुका व्हायच्या. दुरुस्त व्हायच्या. आणि वर्षानुवर्षे ते सर्व हळूहळू अंगात मुरत गेले. ही आपली शिकवण्याची पद्धत होती — पाहून, चुकून, पुन्हा करून. पुस्तक नव्हते. YouTube नव्हते. फक्त आधीच्या पिढीची उपस्थिती होती.

सिंगापूर — आणि धागा तुटण्याची भीती

वयाच्या तिशी-पस्तिशीत सिंगापूरला स्थलांतर झाले. जन्मभूमी ठाणे. कर्मभूमी सिंगापूर. इथे आल्यावर पहिल्या वर्षीच लक्षात आले की एक गोष्ट मागे राहिली आहे — ती उपस्थिती. पूजा करायची तर कोणाला विचारायचे? आई-बाबा फोनवर आहेत, पण दर मिनिटाला फोन करता येत नाही. पण इथे एक गोष्ट सांगायलाच हवी — आई-बाबांनी हा धागा तुटू दिला नाही.

त्यांचे प्रोत्साहन, त्यांची मदत, आणि दरवर्षी “पूजा केलीस ना?” हा प्रेमळ आग्रह — यामुळेच परदेशातही ही परंपरा अखंड राहिली.

संपूर्ण चातुर्मास, आणि फोनवरचे पंचांग

सिंगापूरमधल्या पूजेची सिद्धता दोन गोष्टींवर उभी असायची: पहिली — “संपूर्ण चातुर्मास” हे पुस्तक. त्यातले सर्व मंत्र, सर्व विधी. ते पुस्तक म्हणजे माझा आधार. दुसरी — आईचा फोन. आई पंचांग पाहायची. तिथी, नक्षत्र, मुहूर्त काढून द्यायची. फोनवरून सांगायची — “यंदा या तारखेला कर, त्या दिवशी योग चांगला आहे.”

हजारो किलोमीटर दूर असूनही, आईच पूजेचा मुहूर्त ठरवायची.

आणि आजही — २०२६ मध्ये, सर्व तंत्रज्ञान हाताशी असूनही — मुहूर्तासाठी मी आईलाच विचारतो. पंचांग वाचण्याची तिची पद्धत, तिचा अनुभव — याला पर्याय नाही.

२०२२ — Excel आणि रेकॉर्डिंग

२०२२ मध्ये मला एक विचार सुचला. आपल्याकडे जे आहे ते फार मौल्यवान आहे. पण ते फक्त स्मरणात आहे. आणि स्मरण नाजूक असते. म्हणून मी लिहायला बसलो. एका Excel फाईलमध्ये. पायरी क्रमांक, कोणता मंत्र, काय कृती. हळूहळू ती यादी वाढत गेली — शेवटी १४१ पायऱ्या झाल्या. मग वाटले, नुसते लिहून काय उपयोग? मंत्र ऐकायला हवेत. म्हणून स्वतःच्या आवाजात रेकॉर्डिंग सुरू केले. १२८ ऑडिओ फाईल्स.

म्हणून स्वतःच्या आवाजात रेकॉर्डिंग सुरू केले. १२८ ऑडिओ फाईल्स.

ते रेकॉर्ड करताना एक विचित्र, हलवून टाकणारी जाणीव झाली —

मला जे आई-बाबांच्या आवाजातून शिकायला मिळाले, ते मी माझ्या आवाजात पुढच्या पिढीसाठी ठेवतो आहे.

आणि आता, वैदेह

चि. वैदेह लहानपणापासून हे सर्व पाहत आला आहे. अगदी तसेच जसे मी आपटे वाड्यात पाहत होतो. आणि गेली पाच-सहा वर्षे त्याच्या हातून पूजा होते आहे. या महिन्यातही त्यानेच केली. मी बाजूला होतो — जसे माझे बाबा माझ्या बाजूला होते. पण मला जे सर्वात जास्त समाधान देते ते हे नाही की तो पूजा करतो.

समाधान हे आहे की त्याच्या मनाची तयारी आहे.

तो हे कर्तव्य म्हणून करत नाही. त्याला ते करावेसे वाटते. आणि हीच खरी परंपरा — जिथे हस्तांतरण सक्तीने नाही, तर आपुलकीने होते.

चार पिढ्यांचा धागा

आजोबा-आजी → आई-बाबा → नीता-मी → वैदेह.

आपटे वाड्यातल्या त्या छोट्या घरापासून सिंगापूरपर्यंत.

मध्ये कुठेही हात सुटला नाही.

आणि हे सहज घडलेले नाही. यामागे आई-बाबांचे सातत्य आहे, त्यांचे प्रोत्साहन आहे, आणि आईच्या पंचांग-वाचनाचे मार्गदर्शन आहे.

शेवटी

मी एक गोष्ट प्रामाणिकपणे सांगतो.

कुठलेही पुस्तक, कुठलेही रेकॉर्डिंग, कुठलेही तंत्रज्ञान — आपटे वाड्यातल्या त्या सकाळची जागा घेऊ शकत नाही. आई-बाबांच्या बदललेल्या आवाजाची, आईच्या स्वयंपाकघरातल्या लगबगीची, त्या शिऱ्याच्या वासाची जागा कोणीही घेऊ शकत नाही.

पण जे मला मिळाले — ते पुढे जावे, एवढेच.

आपली परंपरा एका पिढीकडून दुसरीकडे हातात हात देऊन चालत आली आहे. आज जगभर पसरलेल्या आपल्या कुटुंबांमध्ये तो हात सुटण्याचा धोका खरा आहे.

आणि म्हणूनच पुढचा प्रश्न उभा राहिला —

जे आपल्या कुटुंबात घडते आहे, ते इतर कुटुंबांपर्यंत कसे पोहोचेल?

त्याबद्दल पुढच्या भागात.

जय जय रघुवीर समर्थ

🕉️ श्री सत्यनारायणार्पणमस्तु 🕉️

— विवेक भास्कर साठे (VivSa)

सिंगापूर

पुढील भाग: “पूजेसाठी — म्हणजे पूजा करण्यासाठी नाही, पूजेला साथ देण्यासाठी”.

लहानणापासून दिवाळीच्या आगमनाची चाहूल बालमनात किल्ला करण्याच्या विचाराने येत असे. दर वर्षी नव्याने किल्ला करणे, त्यावर तटबंदी, बुरूज, तलाव करणे हिरवळ लावणे, रंगकाम करून देखणा किल्ला करणे यासारखी मोठी पर्वणी लहानमनापुढे दुसरी नाही. कॉलेजची काही वर्षवगळता नंतरही किल्ला बनवणे चालू होते.

सिंगापूरात आल्यानंतर पहिली ६-७ वर्ष न चुकता किल्ला बनवीत असे. ८ वर्षांपूर्वीच्या या आठवणी पुन्हा आज ताज्या झाल्या हा मस्त विडीओ पाहून

हा विडिओ माझा नाही. हा बनवणाऱ्याच्या टीमचा हेतू मात्र मला १००% पटतो.

आपण सर्वांनी किल्ला पहायला आवर्जून जावे. आणि तिथे फिरताना ते आपले घर मंदीर किंवा जपून वापरायची जागा हा भाव मनांत ठेऊन त्या भव्य वास्तूची काळजी घ्यावी

बाकी काय करावे करू नये ह्या सुचना आपल्या आपण ठरवाव्यात

चला यावर्षी कोणता किल्ला करताय?

ऋग्वेदात गायत्री मंत्र सुंस्कृत भाषेत लिहिला आहे.

महावाक्यांचे  मूळ हे वेद आणि उपनिषेदत आहे. त्याबद्दल संक्षिप्त स्वरूपात  माहिती देत आहे.

वेद विश्वाच्या उत्पतीचा आधीपासून ध्वनिलहरींच्या स्वरूपात  अस्थित्वात आहेत. पूर्वकालीन महान ऋषींनी सुमारे ३५०० वर्षांपूर्वी, तपश्चर्येने वेदांच्या विशिष्ट्य ध्वनिलहरीचें शब्दब्रह्मन केले.  त्याला ‘अनंता  वै वेदा’ असे म्हंटले गेले. ‘विद’ पासून वेद हा शब्द प्रचलित झाला , त्याचा अर्थ, विश्वाचे ज्ञान प्राप्त करणे. विश्वामित्र ऋषींनी गायत्री मंत्राचे  शब्दब्रह्मन केले, राजा अघोराने रुद्राचे शब्दब्रह्मन केले. पुढे काही शतके ज्ञानी ऋषीनी त्यांच्या शिष्याना वेदांचे पाठांतरातुन ज्ञान दिले.वेदांचे प्रस्तुतीकरण भजने,पठण व लिखाणात होते.शेकडो वर्षे हि परंपरा चालत होती .

 संस्कृत भाषा ही वेदांची निर्मिती आहे.

महर्षी व्यासांबद्दल थोडक्यात माहिती खालीलप्रमाणे.

हिंदुधर्मशाश्त्रानुसार, महर्षी व्यासच्या आधी २८ व्यास होते . महर्षी व्यासाचा जन्म त्रेता युगात [साधारण २३००-२५०० वर्षांपूर्वी ] झाला असे मानले जाते. व्यास चिरंजीवी होते कारण ते त्रेता युगात जन्मले,संपूर्ण  द्वापारयुग अनुभवले व काली युगाच्या सुरवातीच्या काळापर्यंत जीवित  होते. त्यांचे वडीलांचे नाव पराशर ऋषी व आईचे नाव सत्यवतीदेवी होते.

 महर्षी व्यासांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील कालपी  येथे झाला.तेथे त्याच्या नावे कालपी मंदिर आहे. पराशरऋषी हे  उत्तम जोशिष्यशास्त्र जाणत. पराशरस्मृती नावाचे वैदिक संग्रहाचा ग्रंथ आहेत. ते ग्रंथआजचे समाज व्यवस्थेवर अभ्यास करणारे सवशोधक  नेहमीच वापरतात .  

महर्षी व्यासांनी  लहानपणी आई वडीलां समोर जंगलात अखंड तपश्चर्या करण्याची इच्छा व्यक्त केली. पुराणातील कथेनुसार महर्षी व्यासांचे गुरु वासुदेव,तसेच धर्मशाश्त्राचे  शिक्षण त्यांनी गुरु सनाका व गुरु सदानंद यांचे कडून घेतले.

निरनिराळ्या शाश्त्रांत पारंगत होऊन पुढे महर्षी व्यासांनी  हिंदू धर्म दिशा देणारेअसे  लिखाण केले. वेदांचे सविस्तर व  बांधेसुद विवेचन केले. श्रुतींचा अर्थ सर्वसामान्यांना कळेल असे ५५५ ब्रह्मसूत्रे , १८ पुराणे व महाभारतासारखे [५वा वेद ] ग्रंथ  विवेचन केले. महर्षी व्यास हे स्वतः महाभारतांतील एक महत्वाचे पात्र आहेत.  विदुर, पांडू आणि धृतराष्ट्र ह्याचे पितामहा महर्षी व्यास होते.

 सगळे ग्रंथ श्री. गणेशाला  विनंती करून त्याच्या कडून लिहून घेतले.

अंकोर वाट, कंबोडिया येथील १००० वर्षपूर्वीच्या भव्य मंदिरातील कोरीवकाम. महर्षी व्यास आणि गणेशा कडून लिखाण करून घेताना.

महर्षी व्यास आणि आदी शंकराचार्यांची भेटअचानक गंगेकिनारी झाली. त्या दोघांत  ब्रह्मसूत्रे व अद्वैत वेदांत विषयावर चर्चा झाली. महर्षी व्यास आदी शंकराचार्याच्या ब्रह्मसूत्रांच्या आकलनावर बेहद खुश झाले व त्यांनी  हे ज्ञान सर्व  भारतात पसरविण्यास शंकराचार्यांना विनंती  केली. अश्या रीतीने आदी शंकराचार्यांना स्पुर्ती मिळाली व त्या उद्देशाने त्यांनी भारतात प्रवास केला.धर्मशाश्त्रानुसार महर्षी व्यास हे विष्णूचा अवतार आहेत. .

महर्षी व्यासांची  प्रखर तपश्चर्या, तेजस्वी बुद्धिमत्ता व हिंदू धर्माला दिशा दाखविणाचे महान कार्य , या कारणास्तव ते गुरूंचे  गुरु ठरले आहेत.  हिंदू कॅलेंडर प्रमाणे, आषाढ महिन्यातील पूर्णिमा  व्यासपूर्णिमा तसेच गुरुपूर्णिमा साजरी केली जाते. धर्मशाश्त्र असे सांगते कि त्या दिवशी महर्षी व्यासाचा जन्म झाला व त्यांनी वेद लिखाण पूर्ण करून घेतले.

हिंदू धर्माचा ग्रंथ भागवत गीता नसून वेदआहेत.

महर्षी  व्यासांचे अत्यंत तेजस्वी व्यक्तिमत्व बद्दल माहिती , वेद आणि  उपनिषद ह्यांचा उगम कोठून व कसा झाला ह्याची थोडक्यात माहिती पाहिली.

त्यानंतर ४ ब्रम्ह्यवाक्यांची माहिती घेऊ. 

वेदांत ह्या शब्दांत वेद+अंत असे २ शब्द सामावलेले आहेत.

म्हणजेच वेदांचे सार आणि तात्पर्य तीच उपनिषेद होत. साधारण २००-३०० उपनिषेद ,असून त्यातील १० महत्वाची म्हणून  मानली जातात.

ती अशी.

[१] ऐतरेय [२] ईशावास [३] तैतरीय [४] मैत्रायणी [५] कठो [६] किनो [७] चांडोग्य [८] मुण्डक [९] मंडोक्य [१०] बृहधारण्या

उपनिषेदाने भारतीय हिंदू संस्कृतीच्या विकासाचा मजबूत पाया उभारला.

अद्वैतउपनिषदात ४ महावाक्याचे विवेचन केले आहे.  ती वाक्ये व त्यांचे थोडक्यात विवेचन खालीलप्रमाणे आहे.

 [१] प्रज्ञानम् ब्रह्म |  [ ऐतरेय उपनिषेद,३.३ ऋगवेद ] 

ब्रह्म हे परिपूर्ण असून विश्वात सर्व ठिकाणी वास्तव करत आहे. त्याचे अस्थित्व सदाच  ते ब्रह्माण्डापासुन  ते लहानात लहान जिवाणूत वास्तव करते,ते सर्व ठिकाणी असल्याने साहजिकच प्रत्येक मानवात वास करते.

रामकृष्ण परमहंस यांचा गुरुमंत्र ” जीव तेथे शिव”.

[२]अयम् आत्मा ब्रह्म | [मांडूक्य उपनिषद, १.२ अथर्ववेद ]

आत्मा हा परमात्माचा अंश आहे कि ज्याचे अस्थित्व मानवाच्या  ज्ञानाच्या व विचारांच्या पलीकडे , विश्वातील अथांग आकाशात  तो  पसरलेला  आहे. परमात्मा हा चेतना शक्तीचे उगमस्थान असून त्याला काळ-वेळाचे,बाह्य विषयांचे कोठलेही बंधन नाही. आत्मा आणि परमात्मा जोडण्याची कोठलीही क्रिया नसून सर्वाथाने दोघेही एकाच आहेत. परमात्मा उच्चत्तम ज्ञानाने पूर्वत्व असून,आत्मा त्याचा अविभाज्य अंग आहे.

 [3] तत् त्वम् असि | [चांडोग्य उपनिषद,६.८. ७ सामवेद ]

उड्डालाक [पिता व गुरु] आणि श्वेतकेतु [पुत्र व शिष्य] यांच्यामध्ये झालेल्या  संवादाचे वर्णन आहे. श्वेतकेतु १२ वर्षे आध्यत्मिक शिक्षण घेऊन घरी परततो. त्याचे पिता त्याला विचारतात ” पुत्र तुला एवढा गर्व का? तो हे शिकलास का?शिक्षण म्हणजे जे न ऐकलेले ऐकणे,माहित नसल्याचे ज्ञान होणे ,तसेच विवेकी ज्ञान सतत वाढविणे.” ” ते कसे?”श्वेतकेतु प्रश्न विचारतो. “जसा प्राण्याचा हंडा हा मातीपासून बनविला जातो,माती ही मूळ आहे.त्याचे वेगळे प्रकार व नवे असतील पण शेवटी ती माती आहे. सोन्याचे विविध अलंकार बनतात व त्याला विविध नावे असतात, पण मूळ सोनेच आहे. ज्याला मूळ विषयाचे ज्ञान आहे, त्याला त्याचा विविध परिणामांचे ज्ञान प्राप्त होते, कारण मूळ स्वरूप आणि परिणाम ह्या विविध नसून एकच आहेत ” उड्डालाक पुढे सांगतात ” तुला जर परमात्म्याचे ज्ञान प्राप्त झाले तर सर्वे विश्वाचे ज्ञान प्रताप होईल”. त्यापुढे उड्डालाक अतिशय सोप्या भाषेत शब्दांची फोड करतात ” तत् म्हणजे परमात्मा त्वम म्हणजे आत्मा जो जीवात स्थानापन्न आहे तो, असी म्हणजे दोघांतली समानता होय. तात्पर्य आत्मा हा परमात्म्याचा अंश आहे.”

[४]अहम् ब्रह्म अस्मि | [ब्रहदारण्यक  उपनिषद ,१. ४. १० यजुर्वेद ]

अहम् = मी, स्वतःबद्दल असलेला अभिमान किंवा अहंकार.

           मी कोणीच नाही हे  स्वतःला पटवून द्यायलाही अभिमानाची गरज असतेच.

ब्रह्म= सर्वशक्तिमान,सर्वज्ञानी ,सर्वव्याप्ती , शक्ती की जी सर्व ब्रह्मांडच असते इतकेच नव्हे तर ईश्वर सुद्धा निर्मिती करते.

अस्मि= मीपणाचा भाव, अस्तित्वाची जाणीव व ती टिकवणाचा संकल्प. सर्वप्रथम प्रत्येकाला स्वतःच्या अस्थिवताची जाणीव

          दृढतेने  असणे आवश्यक आहे. स्वतःला कोठल्याही दृष्टीने,कारणाने ,इतरांच्या मतानुसार, तुच्छ ,हीन व कमी लेखता 

          काम नये. हि एक आत्मघातकी वृत्ती आहे व आपल्या अस्थित्वाविषयी द्वेष निर्माण करते.

          प्रत्येक व्यक्तित सर्व काही करण्याची दैवी शक्ति विद्यमान असते. सर्वजण शक्तिमान ब्रह्माचे अंश आहोत.

          महर्षी व्यास, महर्षी आदिशंकराचार्य यांनी महावाक्यांची सुरेख फोड करून ती कथन  केली आहे.

तात्पर्य : मानव हा स्वयं प्रभूं आहे. मानवाने आपल्या व्यक्तित्वाला महत्व दिले पाहिजे, आत्मनिर्भरतेवर विश्वास ठेवला पाहिजे.

“जुना धर्म म्हणत असे की ज्याचा धर्मावर विश्वास नाही तो नास्तिक. नवा धर्म म्हणतो कि ज्याचा स्वःतावर विश्वास नाही तो नास्तिक.” स्वामी विवेकानंद

लेखन: राजेंद्र धर्माधिकारी , २३ ऑक्टोबर २०२०

प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा |
पुढे वैखरी राम आधी वदावा |
सदाचार हा थोर सांडू नये तो |
जनी तोचि तो मानवी धन्य होतो ||३||

जगात जे जे चांगलं आहे ते राम तत्त्व आहे
संकल्प चांगला विचार चांगला तर आयुष्य चांगलं

आपण रात्री झोपतो तेव्हा ज्या गोष्टीचा विचार करत असतो तीच गोष्ट दुसऱ्या दिवशी carry केली जाते. दुसऱ्या दिवशी पुन्हा त्याच विचारापासून नवीन दिवसाला सुरुवात होते असं मानसशास्त्र सांगतं. तेव्हा कुठच्याही प्रहरी वाईट विचार येणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.
रात्री झोपताना राम नाम घेतले तर दिवसा आपसूकच रामनामाने सुरुवात होईल.

‘पुढे वैखरी राम आधी वदावा’
म्हणजे काय?
तर वैखरी म्हणजे जिभेचे टोक,
ह्या जिभेच्या टोकावर सतत जर राम नाम म्हणजेच राम तत्त्व म्हणजे पॉझिटिव्ह आणि चांगले विचार, चांगली भाषा असेल तर प्रत्येक आचरण हे कायम सदाचरणच होईल.

मना वासना दुष्ट कामा नये रे |
मना सर्वथा पापबुद्धी नको रे |
मना धर्मता नीति सोडू नको हो |
मना अंतरी सार विचार राहो || ४ ||

आता याचा अर्थ बघताना दोन गोष्टी लक्षात घ्यायच्या आहेत.
एक बाजू राम आहे
तर दुसरी बाजू रावण,
संकल्प म्हणजे राम
विकल्प म्हणजे रावण,
सद्बुद्धी म्हणजे राम
कुबुद्धी म्हणजे रावण.

आजूबाजूला जेव्हा कोणतीही घटना घडते, चांगली अथवा वाईट
त्याचा पहिला आघात हा मनावर होतो. त्यामुळे त्या मनाला स्थिर करा.

अशांत मन काय करते,
वाईट विचार करते, त्यामुळे कर्म देखील वाईट होते.
परंतू मन शांत असेल तर चांगला विचार करेल आणि कृतीदेखील योग्य म्हणजे चांगलीच होईल.

मनामध्ये पापबुद्धी जागृत होऊ नये, त्याने ethics सोडून म्हणजे नीतिमत्ता सोडून वागू नये आणि सारासार विचार करून योग्य निर्णय घ्यावा हे मनाला सतत सांगावे.
आणि आपल्या अंतरात राम-तत्त्वानेसारासार विचार करावा.

आई-बाबा होणे हे एक वेळ सोपे आहे मुलांचे पालक होणे हे तितकेच कठीण आणि आव्हानात्मक आहे. #मा_आ_वि #पालकत्व #नाते #मैत्री

Tweet

चांगले पालक होण्यासाठी कोणतीही शाळा नाही, नियमावली नाही, कोणीही आदर्श नाही, कारण प्रत्येक पालक आणि त्यांचे मूल हे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असतं. बाळाच्या जन्मापासूनच आई-वडील उत्तम पालक होण्याचा प्रयत्न सुरू करतात. घरातल्या वडीलधाऱ्यांचा अनुभव, आपल्या वयाच्या मित्र-मैत्रिणींचे अनुभव, इंटरनेटवर उपलब्ध माहिती यातून अधिकाधिक प्रगल्भ होत जातात. एवढी सगळी तयारी करून प्रत्यक्ष मुलाचा स्वभाव, विचार करणे, त्यांची प्रतिक्रिया देण्याची पद्धत याचा अंदाज घेत घेत तेही मुलांकडून शिकत शिकत त्यांना चांगली व्यक्ती म्हणून घडवण्यासाठी झटत असतात आणि आपली भूमिका निभावत असतात.

आई-वडील किंवा पालक म्हणून काय करणे अपेक्षित आहे हो?

तर मुलांचे शारीरिक, मानसिक भावनिक संरक्षण संवर्धन आणि वाढ यावर लक्ष केंद्रित करणे. त्यासाठी लागणारी आर्थिक तरतूद अचानक येणाऱ्या संकटांसाठी आणि समृद्ध भविष्यासाठी तरतूद हे सर्वच ह्यात येते. पण तेवढेच पुरेसे नसतं. त्या त्या वयात किंवा वाढीच्या टप्प्यावर म्हणजे अर्भक शिशु बाल्य बालक विद्यार्थी पौगंडावस्थेतून मग तारुण्य या सगळ्या वाळणांवर पालकांची भूमिका ही बदलती असली पाहिजे. त्या त्या अवस्थेच्या गरजा ओळखून त्यांनी वागले पाहिजे.

अगदी सुरुवातीच्या काही टप्प्यांमध्ये मुलांचं मन इंद्रिय मेंदू हे प्रचंड संस्कारक्षम असतात. आजूबाजूला घडणाऱ्या लहानसहान गोष्टी ते अचूक टिपत असतात, त्यातूनच ते खूप काही नकळत शिकत असतात. घरच्या मोठ्या माणसांचे एकमेकांशी वागणे बोलणे ते पाहतात तेव्हा घरात जे वातावरण त्यांना मिळते त्यावर त्यांच्या जडणघडणीचा पाया रचला जातो. एकाच घरात मुलगा-मुलगी यात भेद न करणे, लाडका-दोडका ही वागणूक न देणे, मुलगा आहे म्हणून विशेष वागणूक न देणे, मुलगा असला तरी घर कामात प्रवृत्त करणे, घरातील महिलांना मग ती घरीच असो किंवा कमावणारी, तिला आदराने, सारखे पणाने, सन्मानाने वागवणे या सर्व गोष्टी घरातल्या इतर मंडळींनी पाळल्या तर ते मूलही आपोआपच शिकेल तसं वागायला. कारण ते वयच आहे तसं, मुलं प्रचंड निरीक्षण करून आणि बारकाईने आपल्या गोष्टी न्याहाळत असतात. तेव्हा पर्यायाने आपली जबाबदारी वाढते. आपली प्रत्येक कृती त्यांच्या मनावर संस्कार घडवत असते. चांगलं वागणं, नीट बोलणं, पावित्र्य, चारित्र्य, प्रामाणिकपणा, स्नेह, बुद्धीचा योग्य वापर असे एक ना अनेक सद्गुण वाढीस लागण्यासाठी आधी पालकांनी तसे वर्तन केले पाहिजे. या सगळ्यातून एक चांगली व्यक्ती तर घडेलच पण त्याच बरोबर समाजाच्या प्रति जागरूकता, पर्यावरणाविषयी प्रेम आणि देशासाठी प्रचंड अभिमान हेदेखील त्यांच्या मनात रूजले पाहिजे.

पैशांची, वस्तूंची आणि मुख्य म्हणजे माणसांची किंमत कळली पाहिजे. कधी मुलांच्या हातून एखादी चूक घडली तरी प्रेमापोटी विसरून जावं, पण कटाक्षाने ती चूक परत होणार नाही यावर लक्ष द्यावं आणि तशी समज देखील द्यावी. एका टप्प्यावर आई-वडील हे मुलांचे जणू मित्र होतात, त्यांच्यात वेगळेच नाते निर्माण होते. ह्या आदरयुक्त मैत्रीत थोडा धाक आणि काही लिमिट मात्र हवेत. या काळात नातं मैत्रीचं असावं, पण पालकांचे वागणे पारदर्शी असावं. त्यामुळे मुलं आपोआप शहाणी होतात. मुलांच्या चुकीची जाणीव करून द्यायचा आणि त्यांच्या चांगल्या कामाबद्दल शाबासकी द्यायचा हा काळ. मुलांना आई-वडिलांचा अभिमान वाटला पाहिजे असा हा काळ आणि मग ह्या आदरयुक्त प्रेमातून मुलं आपल्या पालकांना आदर्श मानून लागतात.

हळूहळू उच्च शिक्षणाचे महत्त्व, योग्य करिअरची निवड, त्यासाठी प्रचंड मेहनत, प्रामाणिकपणा, सचोटी, धडपड करण्याची तयारी, अपयश पचवण्याचे धैर्य आणि फायनल गोल साध्य करण्याचे बळ यातूनच नवी पिढी घडते. सुजाण पालक नक्कीच सुजाण नागरिक घडवतात.

तेव्हा नव-पालकांनो – सजग राहा, सतर्क राहा.
नवीन पिढीसमोर सोशल मीडिया, इंटरनेट ऍक्सॅसिबिलिटी, फ्रीडम, following, followers अशी खूप प्रलोभनं आहेत. खूप लहान वयात गरजेपेक्षा जास्त पुढे जाऊन वागणारी ही पिढी आहे. शारीरिक आकर्षण, व्यसनांची चटक, चुकीची संगत, करियर इंसेक्युरिटी, अपयश पचवण्याची क्षमता कदाचित नसणे असे अनेक प्रॉब्लेम्स त्यांच्या आयुष्यात आहेत. या सगळ्यातून सावरण्यासाठी भावनिक मैत्रीपूर्ण नाते संबंध असावेत. फॅमिली लाईफ, फ्रेंड सर्कल असावे, नात्यांचे मोल जाणलेच पाहिजे, प्रत्येकातलं चांगलं घेता आलं पाहिजे, आनंदी-सुखी जीवन जगता आलं पाहिजे, चारित्र्य जपून नीतिमत्तांचं काटेकोर पालन करून समृद्ध होता पाहिजे.

यासाठी पालक निर्व्यसनी, निर्लोभी, निष्कलंक असावेत. तरच निकोप संतती निपजली जाईल. #मा_आ_वि #पालकत्व #नाते

Tweet

लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् ।
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् ॥

सुभाषित

वयाच्या पाच वर्षांपर्यंत मुलाचे लाड करावे. पुढची दहा वर्षे तिला/त्याला (शिस्त लागावी म्हणून) मारावे (शाब्दिक चालेल, चाबकाने फोडायची गरज नाही). मुल सोळा वर्षांचे झाल्यावर (म्हणजे वयात आल्यावर, कर्तासवरता झाल्यावर, बापाचं पायताण मुलाला यायला लागल्यावर व. व.) त्यांच्याशी मैत्री करावी (त्याला बरोबरीने वागवावे)